EL SUSTRATU CÉLTICU NA LLINGUA ASTURIANO. PRIMER PARTE.

ENTAMU:

L’amarradiellu ya’l tropiezu fai 2000 años ente’l vieyu astur ya’l llatín, foi acérrime durante abondos sieglos, quedando de vencedor el llatín ya, darréu, rellenándose de plena facienda sol vieyu astur. Nostandi, el vieyu astur resistiose a morrer dafechu, comu se prueba per una riestra pallabres indoropees prellatines que, magar la so llimitación llingüística ya xeográfica, perduren hasta güei. Asina, pela llingüística diacrónica, sábese que non sólu pa la llingua asturiana atopamos orixen llatinu ya castellán, sinón que tamién salten dacuandu ante los nuesos güeyos chaplicadures d’otres llingües anteriores al llatín n’Asturies, comu son dalgunes pallabres preceltes ya celtes.

Esti estudiu llingüísticu del asturianu ye perimportante pol so arcaísmu: nin los romanos nin los visigodos acabaron con esti arcaismu llingüisticu nes zones rurales. Amás, esti trabayu de xurgamientu tien tantu más valir cuantu que dalgunos d’estos arcaísmos, heriencia del indoropéu occidental hispánicu, tan sólu remanecen n’asturianu.

Dos caraterístiques enagüen les pallabres del vieyu astur:

  1. La llimitación llingüística nel campu la realidá ya, dacuandu, nel campu xeográficu, comu resultes del acosu ya l’avasallu del llatín.
  2. El contamín morfolóxicu, percucháu de manera endémica, comu resultes d’un sustratu celta ya tamién d’un sustratu preindoeuropéu, común col vascu.

PALLABRES CELTES:

BASTIU n’asturianu, que sinifica “borrasca”, “chuvascu”, coles variantes bastiazu, bastiáu, bastiada, ya n’omentanivu bastión ya’n diminutivu bastín, tien correlatu etimolóxicu col celta:

Celta irlandés de güei: báisteach (lleíu: ba:stiax) que sinifica “lluvia”.

Esti bastiu del vieyu astur quedóse llimitáu a los “chubascos” ya les “borrasques” intermitentes que xurden n’especiel del Cantábricu, anque quidiás en celta-asturianu, antes de resellase n’Asturies el llatín, fose una de les pallabres pa denomar en xeneral la “lluvia”, comu acaez col “báisteach” irlandés.

En resultes:

Celta-asturianu: bastiu.

Llatín-asturianu-castellán: chuvascu, borrasca.

lluvia

ARGÁU (< arg-)   n’asturianu que sinifica: “estrozu”, “desaguisáu”, “estropiciu”, “ruina”, “obra”, ya “faena” con sen peyorativu ya inmoral.

Tien la mesma bas qu’argáu, el nome argayu (argasus), argayada (argaxada) “ruina montis”, “corrimientu de tarrén”, “movida de ñeve”, ya comu verbu argayar (argaxar); tamién ta’l nome arba ya comu verbu arbar, col mesmu sinificáu qu’argayu ya argayar, etc.

El correllatu etimolóxicu alcuéntrase’n celta ya n’hitita:

Celta irlandés: argaim que sinifica “estrozar”, “esfacer”.

Hitita: hark- que significa “estrozar”, “esfacer”.

pala-despeja

BARDA (< bhardha) n’asturianu que sinifica: “espetu”, “escayu”, “maleza” (castellán “zarza”) ya’n masculín BARDU, colos derivaos bardón ya bardín, bardal ya bardial, bardayu ya bardayal, bardeiru ya bardiu, etc., ya comu verbu esbardonar ya desbardonar, esbardayar ya desbardayar, esbardar ya debardar, esbardiar ya desbardiar, embardar ya embardonar, embardayar ya embardiar, etc.

Esta pa pallabra indoropea col sinificáu de “barba” tien correllatu etimolóxicu col bálticu ya l’eslavu, el llatín ya’l xermánicu ya tamién col celta:

Celta bretón: barf (barba); Llituanu: barudá (barba); vieyu Eslavu: brada (barba); rusu: borodá (barba); llatín: barba.

Pa qu’esti barda del vieyu astur foi llantáu n’Asturies polos celtes col significáu de “barba”, comu diximos enantes; pero l’acontecer de los romanos n’Asturies, fai 2000 años, truxu la mesma pallabra (barba, ae) en llatín. Entós entamose la puña pola primacía ente les dos pallabres: asina, el “barba” llatinu enagua, casi dafechu, el campu llingüísticu astur, llimitandu al “barda” del vieyu astur a la “barba terrestris”, esto ye, a les zarzes y la maleza.

En resultes: hai una pallabra indoropea “bhardha” “barba” en duplicáu n’asturianu:

Celta asturianu: BARDA < bhardha “barba terrestris”, con sen metafóricu. Llatín-asturianu: BARBA < bharbha “barba”.

VELISCU (VELISCA) n’asturianu, coles variantes viliesgu (viliesga), velisgu (velisga), vilisgu (vilisga), (castellán “bizco” ya “bizca”), xurde del raizu indoropéu weid- “ver” + el sufixu –iscu con sen despectivu de “torcíu”, “reviráu”, “del revés”. Etimolóxicamente acamiéntase orixen celta, según resultes de – d – en – l – del raigañu weid-:

Celta bretón: gwelout “ver”. Celta galés: gweler “se ve”.

Tan sólo esti cambiu de d > l nesti raízu, dientru les diverses llingües indoropees, acontez en celta ya n’asturianu, asoleyando la so parentela.

La llimitación nel campu la realidá de la bas wel- n’asturianu quedó peñerada tan sólo pal estrabismu. Exemplu: Ah Maruxa, la to nena ye velisca: ¿nun ves que tien los güeyos reviraos?

Estrabismo-perros

GORAR ya GURAR n’asturianu sinifica “encubar (güevos)”, “cubrir”, “facer l’amor”, “fecundar”, coles variantes contaminaes guarar, guariar, guarare, guariare ya golar, resellándose na bas indoropea gwher- / gwhor-, comu apunten les llingües indoropees:

Raízu con vocalismos en “o”:

Celta bretón: goriñ < gwhor, coles variantes contaminaes gwariñ, gwiriñ ya goleiñ “encubar (güevos), “empollar (güevos)”, “cubrir”: (gorerez < gwhor- “(pita) llueza”), (goradur < gwhor- “encubación”), etc.

Raízu con vocalismos en “e”.

El “gorim” irlandés ya n’especial el “gorñ” bretón, colos mesmos sinificaos ya la mesma fonética que n’asturianu, tán glayando que los celtes traxenon ya dexanon el panasturianu “gorar” n’Asturies.

gallina 66ima00179179935

TAR < Sta. 

Celta irlandés: Ta < Sta-.

Esti verbu astur (tar) ya l’irlandés (tá) < sta ( steHτ)/stHτ, tan percurcháu nes llingües indoropees, tien un xiru sintásicu, en común ente les dos llingües respeutu al entrugue ya’l responsu ya tamién n’espresiones de 3ª persona singular del presenti d’indicativu:

Celta irlandés de güei: Tá Thomas sasta.

Asturianu de güei: Tá Tomás contentu.

Celta irlandés de güei: An bhfuit Thomas? Tá.

Asturianu de güei: ¿Ta Tomás? Tá.

Ta perclaru qu’esti raízu (sta. ( steHτ)/stHτ), tan de manera indoropéu, foi llantáu n’Asturies polos preceltes (estrenar < e-sta-n) ya polos celtes (ta- < (s)ta-) antes del arribu del llatín al cornisu cantábricu, perdurando asina restos celtes del responsu TA. Simbargu, l’acaicer de los romanos n’Asturies fai 2000 años, fixo qu’esti TA celtu-astur quedase confundíu ya tamién absorbíu pol sto, as, are llatinu.

Fonte: “El prerromanu llingüísticu asturianu”

Autor: Manuel G. Menéndez Nadaya.

Semeyes:

1ª.- Lluvia. Autor/a: desconocíu. Fonte: google.

2ª.- Argayu’n Argul, Asturies. Fonte: LNE.

3ª.- Perru visgáu. Autor/a: desconocíu. Fonte: google.

4ª.- Pita gorando güevos. Autor/a: desconocíu/a. Fonte: google.

 

 

 

Anuncios

Responder

Introduce tus datos o haz clic en un icono para iniciar sesión:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Cerrar sesión / Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Cerrar sesión / Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Cerrar sesión / Cambiar )

Google+ photo

Estás comentando usando tu cuenta de Google+. Cerrar sesión / Cambiar )

Conectando a %s